ژئومورفولوژی ایران

geomorphology of iran

نظریه‌ی زمین ناودیس (Geosyncline)
ساعت ۱٠:٤۸ ‎ق.ظ روز دوشنبه ٢٧ دی ۱۳۸٩  کلمات کلیدی: ایران ، ژئومورفولوژی ، زمین‌ساخت ، geosyncline

نظریه‌ی زمین ناودیس (Geosyncline)

بر اساس این نظریه در محل کنونی کمربند یعنی در بین آلپ و هیمالیا زمین ناودیس وجود داشته است که آن را تتیس (Tethys) نامیده‌اند.

شکل کنونی و موقعیت جغرافیایی کمربند چین‌خورده به وسیله‌ی چین‌خوردگی آلپی به‌وجود آمده است. به‌اصطلاح دیگر مهم‌ترین حادثه‌ی زمین‌ساختی این کمربند مربوط به فازهای کوهزایی آلپی می‌باشد که جنبش‌های زمین‌ساختی دوران‌های دوم و سوم را در برمی‌گیرد.


پی‌سنگ Basement کمربند تتیس در بیشتر جاها به‌وسیله‌ی چین‌خوردگی بایکالی Baikalian ساخته و پرداخته شده است ولی در برخی از قسمت‌های آن به‌ویژه در جنوب اروپا و شمال افریقا، پی‌سنگ کمربند به‌وسیله‌ی‌ چین‌خوردگی هرسی نین Hercynian پی‌ریزی شده است.

چین‌خوردگی کالدونی (Caldonian) یکی از رخدادهای زمین‌ساختی دوران اول در زیرسازی کمربند چین‌خورده اثر مهمی نداشته است.

در سرگذشت تکامل پوسته‌ی زمین (Crust) نقش این کمربند بسیار اساسی بوده و از 1400 میلیون سال پیش تاکنون همیشه به‌صورت یک کمربند پرتکاپو (Mobile) سبب رخدادهای زمین‌ساختی بوده است.

پایه‌ریزی این کمربند از زمان‌های خیلی دور صورت گرفته است و با توجه به مرحله‌ی دوم از چهار مرحله تکامل پوسته‌ی زمین که در سال 1972 توسط (V.E.Khain) خایین عنوان شده نتیجه می‌شود که ایران در روزگار 1.4 میلیارد سال پیش بخشی از تنها قاره‌ی آن زمان یعنی قاره‌ی مگاژآ (Megagea) بوده که رخدادهای زمین‌ساختی آن بیش‌تر از نوع دگرگونی و ماگمایی (Magmatism) بوده است.

این قاره در سال‌های بین 1.4 تا 2 میلیارد سال پیش وجود داشته است و روی آن قسمت‌های پایدارتر یعنی پلاتفرم‌ها و همچنین کمربندهای زمین ناودیس وجود داشته است. در بین سال‌های 1.4 تا 0.8 میلیارد سال پیش جداشدن و تقسیم این تنها قاره اتخاذ شده که نتیجه‌ی آن تشکیل دو ابرقاره Supercontinent بنام اوراسیا و گندوانا بوده است. زمین ناودیس تتیس در این قسمت از کره‌ی زمین یعنی مدیترانه و خاورمیانه دو ابرقاره‌ی یاد شده را از یکدیگر جدا می‌کرده است.

 باید دانست که ویژگی‌های زمین‌ناودیس تتیس در سراسر ناحیه‌ی ذکر شده یکسان نبوده بلکه اندازه ی فرونشستگی آن و پراکندگی هسته‌ی مقاوم آن متفاوت بوده است.

درباره‌ی سرگذشت زمین‌شناسی ایران مدت‌ها این نظریه مطرح بوده که زمین ناودیس البرز در شمال و زمین ناودیس زاگرس در جنوب به‌وسیله‌ی یک قسمت نیمه‌پایدار در مرکز از یکدیگر جدا بوده‌اند که آن را توده‌ی میانی یا Median mass می‌گفته‌اند و به‌وسیله‌ی پوشش نازکی از رسوبات دوران اول و دوران دوم پوشیده بوده است.

منشاء و اساس این فرضیه بیشتر استنباط شخصی زمین‌شناسان بوده که مدت محدودی در یک منطقه‌ی معینی از ایران مطالعاتی نموده‌ و اساس فرضیه‌ی ساختمانی ایران را به شرح بالا پایه‌گذاری نموده‌اند. از جمله اشتال Stall در سال 1911 ضمن مسافرت به مرکز ایران سنگ‌های دگرگونی شدیدی را در مسیر خود مشاهده کرده و آن‌ها را مربوط به آرکئن Archean یعنی تشکیلات قدیمی‌تر از کامبرین فرض نمود. بنابه استدلال نامبرده و بر اساس مشاهدات فوق، مرکز ایران از سپر کوچکی تشکیل شده است. لیکن مطالعات بعدی نشان داد که قسمتی از این سنگ‌ها برخلاف تصور Stall از رسوبات دگرگون شده‌ی ژوراسیک تشکیل شده است که در اثر کوهزایی آلپی به‌شدت دگرگون شده‌اند و مشاهدات بعدی نشان داد که مرکز ایران در بعضی قسمت‌ها حتی در دوران سوم حالت پر تحرکی داشته است.

در سال 1329 شمسی مطالعات وسیعی در سطح کشور به‌وسیله‌ی زمین‌شناسان شرکت ملی تفت ایران شروع شد و در نتیجه‌ اطلاعات جدیدی از زمین‌شناسی سرزمین ناشناخته‌ی ایران به‌دست آمد و بحث نوینی در زمین‌شناسی کشور آغاز گردید. با شروع فعالیت سازمان زمین‌شناسی کشور در سال 1340 مطالعات سیستماتیک پیوسته ادامه داشته و این بررسی‌ها منجر به کشف حقایق اساسی در زمین‌شناسی ایران شد که نتایج آن به‌شرح زیر خلاصه می‌گردد:

1- وضع چینه‌ای و ساختمانی البرز شباهت زیادی با ایران مرکزی داشته به‌طوری‌که بیشتر واحدهای تشکیلات مربوط به دوران اول و دوران دوم و دوران سوم در رشته‌ کوه‌های البرز و قسمت وسیعی از ایران مرکزی و در بسیاری موارد رشته کوه‌های زاگرس دارای رخساره‌ی یکسان می‌باشند.

2- در طول دوران اول در بالای پره‌کامبرین یعنی اینفراکامبرین Infracamberiean وضع آرام تکتونیکی در ایران حکمفرما بوده است. به‌طوری‌که بجز چند حرکت خشکی‌زایی Epirogenic هیچ نوع آثاری از حرکات کوهزایی شدید مشاهده نشده است و در تمام این مدت حالت پلاتفرم در سرتاسر ایران حکمفرما بوده است.

3- قسمت اعظم ایران در طول دوران دوم و سوم تحت تأثیر فازهای مختلف کوهزایی نوع آلپاین قرار گرفته و وضع پلت‌فرم ایران در اواخر تریاس در قسمت‌هایی به‌هم خورده و از جمله حوضه‌ی رسوبگذاری ژئوسنکلینالی قسمت چین‌خورده‌ی زاگرس از قسمت‌های دیگر ایران تفکیک شده است. در صورتی‌که البرز وایران مرکزی وضع پر تحرکی از نظر تکتونیکی در طول دوران دوم و سوم داشته و حوضه‌های رسوبی قاره‌ای و اپی‌کنتینانتال در آن به‌وجود آمده است و حوضه‌های رسوبی دریای عمیق در این قسمت محدود به نواحی معینی است که گرابن‌های عمیقی را در اواخر دوران دوم تشکیل می‌داده‌اند.

4- رشته کوه‌های ایران از حرکات کوهزایی فازهای مختلف آلپی به‌وجود آمده‌ است و جهت اصلی ساختمانی آن‌ها تحت تأثیر ساخت‌های پره‌کامبرین قرار گرفته است.

5- سپر ثابت Median mass واقعی در ایران وجود ندارد ولی بلوک‌های مقاوم قابل تشخیص زیاد بوده که هر کدام در زمان‌های متفاوتی مقاوم گشته و تحت تأثیر عوامل کوهزایی بعدی قرار نگرفته‌اند، از جمله بلوک لوت در برابر رخدادهای آلپی پایداری از خود نشان داده است.