ژئومورفولوژی ایران

geomorphology of iran

آب و هوا و تحولات آن در دوران چهارم(2)
ساعت ۱۱:٥۸ ‎ق.ظ روز دوشنبه ۱٤ مهر ۱۳٩۳  کلمات کلیدی: ایران ، ژئومورفولوژی ، تحولات آب و هوا ، دوران چهارم

 دوران چهارم- دوره‌های یخبندان

بررسی‌های مربوط به آب و هوای دوران چهارم با مطالعاتی که در اروپا در زمینه رسوبات یخچال‌های دیرینه صورت گرفته آغاز گشته است. و با توجه به پدیده‌هایی از همان قبیل در سایر قسمت‌های کره زمین معلوم گردیده که در دوران چهارم چهار دوره یخبندان در روی زمین روی داده که در هر دوره طبقات عظیم یخ در نواحی قطبی و ارتفاعات کره زمین انباشته می‌شده و در آب و هوای همه روی زمین تأثیر می‌گذاشته است. امروزه این دوره‌ها که به‌عنوان دوره‌های یخبندان معروفند به‌عنوان بهترین حوادث طبیعی در شکل‌بندی ناهمواری‌های پوسته زمین به‌شمار می‌آیند.


در دوره‌های یخبندان ابتدا یخچال‌ها در قطبین و ارتفاعات تشکیل شده و به‌تدریج وسعت پیدا کرده و به‌همدیگر متصل شده‌اند. پوشش‌های عظیمی را در قسمت‌های شمالی و جنوبی کره زمین تشکیل می‌داده‌اند به‌طوری که در زمان حداکثر گسترش آن‌ها حد جنوبی طبقات یخ قطب شمال تا حدود سیبری و اروپای مرکزی و نواحی شمالی‌تر کشور اتازونی فعلی می‌رسد و ضخامت آن در غالب جاها به چندین کیلومتر بالغ می‌شده است. بدین طریق در بحبوحه دوران‌های یخبندان قسمت مهمی از آب اقیانوس‌ها به‌شکل یخ در این یخچال‌ها حبس می‌شده و در نتیجه سطح آب اقیانوس‌ها پایین می‌رفته است. درباره اثرات مهم این پدیده همین بس که در دوره‌های مزبور خلیج فارس(که حداکثر عمق آن 57 متر است) کاملاً خشک می‌شده است.

بر اساس تحقیقات کم نظیر آ.پنک و ا.بروکنر در منطقه آلپ معلوم شده که در دوران چهارم یخچال‌های آلپ چهار مرتبه از اروپای مرکزی گسترش پیدا کرده‌اند. محققین نامبرده هر مرتبه از گسترش یخچال‌های مزبور را (که در حقیقت مبین یک دوره‌ی یخبندان در همه اروپا است) به‌نام یکی از رودهای آلپ بنام گونز، میندل، ریس و وورم نامیده‌اند. ازمنه بین دوره‌های یخبندان را که اصطلاحاً بین یخبندان نامیده می‌شوند گونز-میندل، میندل-ریس، ریس-وورم می‌نامند.

در دوره یخبندان گونز  احتمالاً خط برف دائمی در ارتفاعات کوه‌ها حدود 1188 متر پایین‌تر از امروزه بوده اما بقایای این یخبندان به‌واسطه یخبندان‌های بعدی تقریباً به‌طور کامل از بین رفته است.

از دوره بین یخبندان اول (گونز-میندل) چیزی به‌درستی معلوم نیست. ولی مدت آن با توجه به فرسایش بستر رودخانه ها درحدود شصت هزار سال برآورد می‌شود.

یخبندان دوم(میندل) به‌نظر دو محقق نامبرده مبین مهمترین گسترش در اروپای مرکزی بوده است. خط برف دائمی در کوه‌ها حدود 1300 متر پایین‌تر از امروز بوده است.

دوره بین یخبندان دوم(میندل-ریس) خیلی طولانی بوده (دویست و چهل هزار سال) و در مدتی از زمان مزبور هوا گرمتر از حالا بوده است.

دوره یخبندان سوم(ریس) به‌نظر محققین نامبرده بزرگترین یخبندان در جنوب غرب و بخش غربی آلپ‌ها بوده و خط برف دائمی در حدود 1300 متر پایین‌تر از امروز بوده است.

دوره بین یخبندان سوم(ریس-ورم) نسبتاً کوتاه بوده است(تقریباً شصت هزار سال) ولی احتمالاً مدتی گرم‌تر از عصر کنونی بوده است.

دوره یخبندان چهارم(ورم)، این دوره یخبندان از نظر وسعت کوچکتر از یخبندان ریس بوده است.خط برف دائمی برابر 1188 متر به‌حساب آورده‌اند. مدت زمان بعد از یخبندان ورم را بیست هزار سال تخمین می‌زنند(پنک و بروکنر)